قوانین مهریه عندالمطالبه و شرایط حکم جلب
مهریه عندالمطالبه به عنوان یکی از رایجترین انواع تعهدات مالی در اسناد نکاحیه، به معنای استقرار حق مالکیت زن بر مهر بلافاصله پس از وقوع عقد است، بهگونهای که زوجه هر زمان اراده کند میتواند آن را مطالبه نماید و زوج مکلف به پرداخت فوری آن است، مگر آنکه ناتوانی مالی (اعسار) خود را در دادگاه به اثبات برساند. در قوانین جدید و رویه قضایی حاکم بر دادگاههای خانواده، اگرچه ماهیت بدهی پابرجاست، اما ضمانت اجرای حبس تنها تا سقف ۱۱۰ سکه بهار آزادی (یا معادل ریالی آن) اعمال میشود و مازاد بر آن، منوط به معرفی اموال و اثبات ملائت مالی زوج است. این تغییرات قانونی، مسیر دریافت مهریه را از یک فرآیند صرفاً قهری به یک پروسه حقوقی پیچیده شامل مراجعه به اداره ثبت، اثبات اعسار و تقسیط بدهی تغییر داده است.
| موضوع | شرح جزئیات | نکته کلیدی حقوقی |
|---|---|---|
| ماهیت حقوقی |
| حق حبس زوجه (دوشیزه) تا زمان دریافت کامل مهریه پابرجاست. |
| قانون ۱۱۰ سکه |
| ناتوانی در پرداخت ۱۱۰ سکه همچنان منجر به جلب میشود (مگر با اثبات اعسار). |
| مرجع اقدام |
| مراجعه مستقیم به دادگاه بدون اقدام ثبتی ممنوع است. |
تحلیل حقوقی مفهوم عندالمطالبه در نظام حقوقی ایران
در نظام حقوقی ایران و بر اساس فقه امامیه، عقد نکاح به محض وقوع، آثار مالی مشخصی را به همراه دارد که بارزترین آن مهریه است. عبارت “عندالمطالبه” که در اکثر سندهای ازدواج درج میشود، یک قید حقوقی سنگین است که ماهیت دین را از “موجل” (زماندار) یا “مشروط” (وابسته به شرط) خارج کرده و آن را به یک دین “حال” تبدیل میکند. به عبارت سادهتر، امضای سند ازدواج با قید عندالمطالبه، به منزله صدور یک چک به تاریخ روز است که طلبکار (زوجه) هر لحظه اختیار نقد کردن آن را دارد.
بسیاری از افراد تصور میکنند که این نوع مهریه تنها در زمان طلاق یا بروز اختلافات شدید خانوادگی معنا پیدا میکند. این در حالی است که طبق ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، به مجرد عقد، زن مالک مهر میشود و میتواند هر نوع تصرفی در آن بنماید. بنابراین، مطالبه این حق لزوماً به معنای پایان زندگی مشترک نیست و زوجه میتواند در حین زندگی زناشویی نیز با مراجعه به مراجع قانونی، درخواست توقیف اموال همسرش را داشته باشد. تفاوت بنیادین این نوع تعهد با مهریه عندالاستطاعه در بار اثبات است؛ در عندالمطالبه اصل بر توانایی مرد است مگر خلاف آن ثابت شود، اما در عندالاستطاعه اصل بر عدم توانایی است مگر زن دارایی مرد را اثبات کند.
از منظر دکترین حقوقی، عندالمطالبه بودن مهریه، اهرم فشاری است که قانونگذار برای حمایت مالی از زن در نظر گرفته است. با این حال، تحولات اقتصادی و نوسانات شدید قیمت طلا در سالهای اخیر، موجب شد تا قانونگذار با تصویب قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱، تعدیلاتی را در نحوه اجرای این تعهد ایجاد کند تا از حبسهای طولانیمدت مردانی که واقعاً معسر هستند (ندارند) جلوگیری شود. این تعدیلات، ماهیت عندالمطالبه بودن را تغییر نداده، بلکه “نحوه وصول” آن را دستخوش تغییرات بنیادین کرده است.
اشتباه رایج: حذف زندان برای مهریه
قانون جدید مهریه و سقف ۱۱۰ سکه: تفسیر ماده ۲۲
بحثبرانگیزترین بخش در دعاوی خانواده، نحوه اجرای محکومیتهای مالی و به طور خاص موضوع حبس است. تا پیش از تصویب قانون حمایت خانواده سال ۱۳۹۱، رویه به این صورت بود که مرد تا زمان پرداخت کل مهریه یا اثبات اعسار، در حبس باقی میماند. اما با تصویب ماده ۲۲، قانونگذار یک حد نصاب تعیین کرد. این حد نصاب ۱۱۰ سکه تمام بهار آزادی طرح جدید یا معادل ریالی آن است.
مکانیزم حقوقی این ماده بدین صورت است که وصول مهریه به دو بخش تقسیم میشود: بخش اول تا ۱۱۰ سکه و بخش دوم مازاد بر آن. در بخش اول، مقررات ماده ۳ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی حاکم است؛ یعنی اگر مرد پرداخت نکند و اعسارش ثابت نشود، حبس میشود. اما در بخش دوم (مثلاً اگر مهریه ۵۰۰ سکه باشد، ۳۹۰ سکه باقیمانده)، فرض قانونگذار بر عدم حبس است. در این حالت، زوجه تنها در صورتی میتواند مهریه مازاد را وصول کند که اموالی از زوج (مانند ملک، خودرو، حساب بانکی) به دادگاه معرفی نماید. اگر مالی یافت نشود، مرد بابت این مازاد به زندان نخواهد رفت.
نکته حقوقی ظریف
نکته ظریف و تخصصی در اینجا، بحث “بار اثبات” است. تا سقف ۱۱۰ سکه، اگر مرد ادعای نداری کند، “او” باید اعسارش را ثابت کند وگرنه جلب میشود. اما برای مازاد بر ۱۱۰ سکه، حتی اگر مرد متمول باشد اما اموالش مخفی باشد، “زن” باید اموال را کشف و معرفی کند و ابزار فشار حبس برای این بخش وجود ندارد. این موضوع اهمیت تحقیقات محلی و استعلامهای سه گانه (بانک مرکزی، اداره ثبت اسناد و املاک، پلیس راهور) را دوچندان میکند.
فرآیند اجراییه ثبت و مطالبه مهریه:
بر اساس بخشنامههای جدید ریاست قوه قضاییه و در راستای قضازدایی، دیگر نمیتوان برای مطالبه مهریه مستقیماً به دادگاه خانواده مراجعه کرد. این یک تغییر رویه بسیار مهم است که بسیاری از مراجعین از آن بیاطلاع هستند.
گام اول و اجباری
گام اول، مراجعه به دفتری است که سند ازدواج در آنجا تنظیم شده است. زوجه باید تقاضای صدور اجراییه نماید و پرونده به اداره پنجم اجرای اسناد رسمی (در تهران) یا دوایر اجرای ثبت (در شهرستانها) ارجاع میشود.
گام دوم استعلام دارایی
در این مرحله، اداره ثبت با قدرت اجرایی بالا، اقدام به استعلام و توقیف اموال میکند. اگر ظرف مدت قانونی (معمولاً دو ماه تا شش ماه بسته به رویه استان)، مالی از زوج شناسایی نشود یا اموال شناسایی شده تکافوی مهریه را ندهد، اداره ثبت گواهیای مبنی بر “عدم یافتن اموال” صادر میکند.
گام سوم مراجعه به ثبت جهت توقیف اموال
تنها با در دست داشتن این گواهی است که زوجه میتواند دادخواست مطالبه مهریه را در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی به طرفیت دادگاه خانواده ثبت نماید. این فرآیند برای جلوگیری از تراکم پروندهها در دادگستری طراحی شده است.
مزیت اقدام از طریق اداره ثبت، سرعت بالاتر در توقیف اموال و ممنوعالخروج کردن زوج است. اداره ثبت بدون نیاز به جلسه رسیدگی و تشریفات دادرسی، صرفاً با بررسی سند رسمی نکاحیه، دستور توقیف صادر میکند. هزینه اجرای ثبت (نیمعشر دولتی) نیز در انتهای کار از اموال زوج کسر میشود و در ابتدای کار فشار مالی زیادی به زوجه وارد نمیکند. اما اگر هدف حبس زوج باشد، اداره ثبت صلاحیت صدور حکم جلب را ندارد و حتماً باید پرونده به دادگاه ارجاع شود.
⚖️
تحلیل ماده ۱۱۳: چرا دادگاه نه؟
طبق رویه فعلی و بر اساس بند «ب» ماده ۱۱۳ قانون برنامه ششم توسعه، در اغلب موارد مطالبه مهریهای که در سند رسمی ازدواج ثبت شده، باید ابتدا از مسیر اداره اجرای ثبت پیگیری شود و مراجعه مستقیم به دادگاه خانواده، جز در موارد استثنایی، امکانپذیر نیست.
💡 نکته کلیدی:
این قانون یک مزیت پنهان دارد: در اداره ثبت، سیستم به صورت آنلاین و آنی حسابها را مسدود میکند و مرد فرصت انتقال اموال (فرار از دین) را نخواهد داشت؛ برعکس دادگاه که پروسهای زمانبر است.
اعسار و تقسیط مهریه: استراتژیهای حقوقی
زمانی که پرونده به دادگاه میرسد و حکم محکومیت قطعی صادر میشود، اگر زوج توانایی پرداخت یکجای مهریه (حتی همان ۱۱۰ سکه) را نداشته باشد، باید ظرف ۳۰ روز از تاریخ ابلاغ اجراییه، دادخواست “اعسار از پرداخت محکومبه” را تقدیم دادگاه کند. رعایت این مهلت ۳۰ روزه حیاتی است؛ زیرا اگر در این بازه زمانی دادخواست اعسار ثبت شود، تا زمان تعیین تکلیف قطعی اعسار، حکم جلب صادر نمیشود. اما اگر این مهلت بگذرد، امکان جلب وجود دارد.
«در رسیدگی به دعوای اعسار، مدعی اعسار (زوج) باید شهادت کتبی حداقل دو نفر شاهد را که از وضعیت معیشت و زندگانی او مطلع باشند به دادخواست خود ضمیمه نماید. شهادتنامه باید شامل بیان دقیق میزان درآمد و نحوه گذران زندگی مدعی اعسار باشد. دادگاه به این شهادتها رسیدگی کرده و در صورت احراز واقعیت، حکم به تقسیط صادر میکند.»
در دادگاه اعسار، قاضی با بررسی شهادت شهود (استشهادیه محلی)، گردش حسابهای بانکی و لیست اموال، وضعیت مالی زوج را میسنجد. نتیجه این دادگاه معمولاً صدور حکم به “تقسیط” مهریه است. فرمول ثابتی برای اقساط وجود ندارد و کاملاً وابسته به درآمد زوج، نرخ تورم و شرایط معیشتی است. معمولاً یک مبلغ به عنوان “پیشقسط” (مثلاً ۵ سکه) و مابقی به صورت اقساط ماهیانه یا چند ماه یکبار (مثلاً هر ۳ ماه یک سکه) تعیین میشود.
نکته مهم در بحث بخشیدن مهریه در ازای طلاق یا کاهش اقساط است. گاهی زوجه برای تسریع در طلاق، بخشی از مهریه را بذل میکند. در مقابل، زوج نیز ممکن است با طرح دعوی “تعدیل اقساط” به دلیل گران شدن ناگهانی سکه، درخواست کاهش مبلغ اقساط را داشته باشد. دادگاهها در سالهای اخیر با توجه به تورم افسارگسیخته، انعطاف بیشتری در پذیرش تعدیل اقساط نشان میدهند تا از پر شدن زندانها جلوگیری کنند.
جدول مقایسهای: عندالمطالبه در برابر عندالاستطاعه
| ویژگی | مهریه عندالمطالبه | مهریه عندالاستطاعه |
|---|---|---|
| زمان پرداخت | فوری و با درخواست زوجه | مشروط به توانایی مالی اثبات شده مرد |
| بار اثبات | مرد باید نداری خود را ثابت کند (اعسار) | زن باید دارایی مرد را ثابت کند |
| حکم جلب | دارد (تا ۱۱۰ سکه در صورت عدم اعسار) | ندارد (مگر در شرایط بسیار خاص و اثبات ملائت) |
| ممنوعالخروجی | به سرعت قابل اعمال است | قابل اعمال است اما رفع آن سادهتر است |
| حق حبس زوجه | دارد (حق امتناع از تمکین تا دریافت مهر) | ندارد (چون پرداخت فوری نیست) |
محاسبه مهریه وجه نقد و نرخ روز
اگر مهریه تعیین شده در عقدنامه سکه طلا باشد، عین همان سکه باید پرداخت شود و تورم تاثیری در ماهیت تعهد ندارد (هرچند ارزش آن بالا رفته باشد). اما اگر مهریه “وجه رایج” (پول نقد) باشد، قضیه متفاوت است. با توجه به کاهش ارزش پول ملی در گذر زمان، پرداخت مبلغ اسمی مهریه که سالها پیش تعیین شده، ناعادلانه است. به همین دلیل قانونگذار مکانیزم مهریه به نرخ روز را پیشبینی کرده است.
برای محاسبه مهریه ریالی به نرخ روز، از شاخص تورم اعلامی توسط بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران استفاده میشود. فرمول کلی بدین صورت است: عدد شاخص قیمت سال قبل از مطالبه تقسیم بر عدد شاخص سال وقوع عقد، ضرب در مبلغ مهریه مندرج در عقدنامه. این محاسبه تضمین میکند که قدرت خرید زوجه تا حد امکان حفظ شود. البته در صورت فوت شوهر، محاسبه نرخ روز تا تاریخ فوت انجام میشود، نه تاریخ مطالبه، که این یکی از ظرایف حقوقی در دعاوی ارث و مهریه است.
تفسیر حقوقی: تکنیکهای شناسایی اموال (فرار از دین)
یکی از چالشهای اصلی در پروندههای مهریه عندالمطالبه، معاملات صوری و فرار از دین توسط زوج است. بسیاری از مردان پس از اطلاع از اختلاف، اموال خود را به نام نزدیکان میکنند. در اینجا، هوشمندی وکیل یا زوجه در استفاده از “تامین خواسته” قبل از ابلاغ رسمی دعوی بسیار حیاتی است. طبق ماده ۲۱ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی، انتقال مال با انگیزه فرار از دین جرمانگاری شده و معامله میتواند باطل شود اگر صوری بودن آن اثبات گردد. بررسی تاریخ انتقال سند نسبت به تاریخ مطالبه مهریه یا تاریخ وقوع اختلاف (که معمولاً با استشهادیه یا پروندههای جانبی مثل ضرب و جرح ثابت میشود)، کلید ابطال این معاملات است. قضات دادگاه تجدیدنظر حساسیت ویژهای روی تاریخهای انتقال نزدیک به زمان ثبت دادخواست دارند.
شرایط طلاق و مهریه عندالمطالبه
در طلاقهایی که به درخواست زوجه است، وجود مهریه عندالمطالبه میتواند اهرم قدرتمندی برای راضی کردن مرد به طلاق باشد. در حقوق ایران، حق طلاق اصولاً با مرد است (مگر در موارد شروط ضمن عقد یا عسر و حرج). بنابراین، زنان اغلب با بذل (بخشیدن) کل یا بخشی از مهریه عندالمطالبه خود، مرد را راضی به طلاق توافقی یا خلع میکنند. در واقع مهریه در اینجا نقش “فدیه” برای رهایی از علقه زوجیت را بازی میکند.
اما در طلاق به درخواست زوج (مرد)، او مکلف است تمام حقوق مالی زن از جمله مهریه عندالمطالبه را تعیین تکلیف کند. دادگاه در حکم طلاق، نحوه پرداخت را مشخص میکند. اگر مرد توانایی پرداخت یکجا را نداشته باشد، همزمان با صدور گواهی عدم امکان سازش، حکم به تقسیط نیز صادر میشود. نکته کلیدی اینجاست که تا زمانی که تکلیف پرداخت (یا قسطبندی قطعی) مشخص نشود و پیشقسط پرداخت نگردد، صیغه طلاق جاری نخواهد شد و ثبت نمیگردد.
توقیف حقوق و مزایا برای کارمندان
برای کارمندان دولت و بخش خصوصی، یکی از سریعترین راههای وصول مهریه عندالمطالبه، توقیف بخشی از حقوق است. طبق قانون، اگر مرد دارای همسر و فرزند باشد (که در اینجا فرض بر این است که هنوز طلاق رخ نداده)، تا یکچهارم حقوق و مزایای او قابل توقیف است. اگر مرد مجرد باشد (یا همسر دیگری نداشته باشد و فرزند هم نداشته باشد)، تا یکسوم حقوق قابل کسر است. این کسر حقوق مستقیماً توسط واحد حسابداری سازمان مربوطه انجام شده و به حساب زوجه واریز میشود. این روش برای زوجه بسیار مطمئن است زیرا نوسانات اعسار و ادعای بیکاری در آن کمتر راه دارد.
مستثنیات دین: خط قرمز توقیف اموال
در مسیر وصول مهریه عندالمطالبه، قانونگذار برای حفظ کرامت انسانی مدیون و جلوگیری از فروپاشی کامل زندگی او، برخی اموال را از توقیف مصون داشته است که به آن “مستثنیات دین” میگویند. طبق ماده ۲۴ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی، منزل مسکونی که در شأن محکومعلیه در حالت اعسار او باشد، اثاثیه مورد نیاز زندگی و ابزار کار (برای کسبه و کشاورزان) قابل توقیف نیستند.
تشخیص اینکه آیا یک منزل مسکونی جزو مستثنیات است یا خیر، با دادگاه است. اگر مردی در یک آپارتمان لوکس زندگی کند و بدهکار مهریه باشد، دادگاه ممکن است حکم به فروش آن خانه، خرید یک خانه کوچکتر (متناسب با شأن عرفی) برای مرد و پرداخت مابقی مبلغ به زوجه بابت مهریه بدهد. بنابراین، صرف داشتن تنها یک خانه، مانع مطلق برای توقیف نیست و “شأن” و “قیمت” آن ملاک عمل قرار میگیرد. خودرو نیز معمولاً اگر وسیله کار نباشد (مثل تاکسی)، قابل توقیف است، اما اگر وسیله امرار معاش باشد، جزو مستثنیات محسوب میشود.
«هرگاه مهریه در عقدنامه عندالمطالبه باشد، به مجرد عقد، زوجه مالک مهر است و میتواند آن را مطالبه کند. اما در خصوص حبس، ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده مقرر میدارد: هرگاه مهریه در زمان وقوع عقد تا یکصد و ده سکه تمام بهارآزادی یا معادل آن باشد، وصول آن مشمول مقررات ماده (۲) قانون اجرای محکومیتهای مالی است. چنانچه مهریه، بیشتر از این میزان باشد در خصوص مازاد، فقط ملائت زوج ملاک پرداخت است.»
جمعبندی و توصیه نهایی برای اقدام
مهریه عندالمطالبه همچنان قویترین سند مالی در حقوق خانواده ایران است، اما قوانین جدید و تورم اقتصادی، نحوه نقدشوندگی آن را تغییر دادهاند. دیگر نمیتوان صرفاً با اتکا به کلمه “عندالمطالبه” انتظار دریافت یکجای تمام سکهها یا حبس فوری مرد را داشت. مسیر فعلی نیازمند استراتژی دقیق است: ابتدا اقدام سریع از طریق اداره ثبت برای توقیف اموال پیش از جابجایی، سپس مراجعه به دادگاه در صورت عدم کفایت داراییها.
اگر شما زوجه هستید، تمرکز خود را بر شناسایی اموال (توقیف فیزیکی و سیستمی) بگذارید، زیرا حکم جلب تنها ابزار فشار نهایی و محدود به ۱۱۰ سکه است. اگر شما زوج هستید و توانایی پرداخت ندارید، حیاتیترین اقدام، ثبت دادخواست اعسار در مهلت ۳۰ روزه پس از ابلاغ اجراییه است تا از صدور حکم جلب جلوگیری کنید. در نهایت، با توجه به پیچیدگیهای محاسبات نرخ روز و فرآیندهای اثبات اعسار، مشورت با وکیل متخصص پیش از هرگونه توافق یا امضای صورتجلسه در دادگاه، اکیداً توصیه میشود.
سوالات متداول
مهریه عندالمطالبه چیست و چه ویژگیهایی دارد؟
مهریه عندالمطالبه به معنای مالکیت فوری زن بر مهر پس از عقد است. زوجه میتواند هر زمان آن را مطالبه کند و زوج مکلف به پرداخت فوری آن است، مگر اینکه ناتوانی مالی (اعسار) خود را در دادگاه اثبات کند. این مهریه دین حال و فوری محسوب میشود.
قانون ۱۱۰ سکه چه تاثیری بر وصول مهریه عندالمطالبه دارد؟
طبق قانون جدید، ضمانت اجرای حبس برای عدم پرداخت مهریه تنها تا سقف ۱۱۰ سکه بهار آزادی اعمال میشود. برای مازاد بر این مقدار، حبس وجود ندارد و وصول مهریه منوط به معرفی اموال توسط زوجه و اثبات ملائت مالی زوج است.
فرآیند قانونی مطالبه مهریه عندالمطالبه از کجا آغاز میشود؟
گام اول و اجباری برای مطالبه مهریه عندالمطالبه، مراجعه به دفتری است که سند ازدواج در آنجا تنظیم شده، جهت صدور اجراییه. پس از آن، پرونده به اداره اجرای ثبت اسناد ارجاع میشود. تنها در صورت عدم توقیف مال کافی، میتوان به دادگاه خانواده مراجعه کرد.
در صورت عدم توانایی زوج در پرداخت مهریه، چه اقدامی باید انجام دهد؟
اگر زوج توانایی پرداخت یکجای مهریه را نداشته باشد، باید ظرف ۳۰ روز از تاریخ ابلاغ اجراییه، دادخواست اعسار از پرداخت محکومبه را به دادگاه تقدیم کند. دادگاه پس از بررسی وضعیت مالی و شهادت شهود، معمولاً حکم به تقسیط مهریه صادر میکند.
تفاوت اصلی مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه در چیست؟
در مهریه عندالمطالبه، پرداخت فوری است و بار اثبات نداری بر عهده مرد است. اما در مهریه عندالاستطاعه، پرداخت مشروط به توانایی مالی اثبات شده مرد است و زن باید دارایی او را ثابت کند. حق حبس زوجه نیز فقط در عندالمطالبه وجود دارد.
آیا مهریه وجه نقد (ریالی) به نرخ روز محاسبه میشود؟
بله، اگر مهریه وجه رایج (پول نقد) باشد، برای حفظ قدرت خرید زوجه، به نرخ روز محاسبه میشود. این محاسبه با استفاده از شاخص تورم اعلامی توسط بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و بر اساس فرمول قانونی انجام میگیرد.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟
ارسال دیدگاه