قوانین دریافت مهریه عندالاستطاعه و شرایط پرداخت

مهریه عندالاستطاعه یکی از شروط ضمن عقد نکاح است که در آن پرداخت مهریه از سوی زوج، مشروط به داشتن توانایی مالی و اثبات این توانایی توسط زوجه می‌شود. برخلاف تصور رایج، این نوع مهریه به معنای بخشش یا عدم پرداخت نیست، بلکه بار اثبات دارایی را از دوش مرد برداشته و بر عهده زن قرار می‌دهد. اگر به دنبال پاسخ این سوال هستید که آیا در صورت عدم پرداخت این نوع مهریه حکم جلب صادر می‌شود یا خیر، باید بدانید که در حالت کلی، اصل بر اعسار (نداری) مرد است و تا زمانی که زوجه اموالی از او معرفی نکند، امکان حبس وجود ندارد.

مفهوم حقوقی مهریه عندالاستطاعه چیست؟

در نظام حقوقی ایران و بر اساس فقه امامیه، مهریه به عنوان یک دین ممتاز شناخته می‌شود که به محض وقوع عقد نکاح، به مالکیت زن در می‌آید. اما نحوه وصول این دین می‌تواند به دو صورت “عندالمطالبه” یا “عندالاستطاعه” توافق شود. در تعریف دقیق حقوقی، مهریه عندالاستطاعه به این معناست که اگرچه زن مالک مهر است، اما حق مطالبه آن را تا زمانی که شوهرش توانایی مالی (استطاعت) پیدا نکند، نخواهد داشت.

تفاوت بنیادین در اینجا “بار اثبات” است. در مهریه عندالمطالبه، اصل بر این است که مرد داراست و باید بپردازد مگر اینکه اعسار خود را ثابت کند. اما در عندالاستطاعه، فرض قانون‌گذار و دادگاه بر این است که مرد توانایی پرداخت ندارد و این زن است که باید با ارائه مدارک محکمه‌پسند، ثابت کند همسرش اموالی مازاد بر نیازهای ضروری زندگی (مستثنیات دین) دارد. در مباحث تخصصی حقوق خانواده، شناخت دقیق انواع مهریه می‌تواند سرنوشت مالی زوجین را پس از طلاق یا در طول زندگی مشترک تغییر دهد.

استطاعت در اینجا به معنای توانایی بالفعل است، نه بالقوه. یعنی مرد باید در لحظه مطالبه، مالی قابل توقیف داشته باشد. حقوق یا درآمد ماهیانه، املاک، خودرو، سهام بورس و موجودی حساب‌های بانکی از مصادیق استطاعت محسوب می‌شوند، مشروط بر اینکه جزو ابزار کار یا مسکن مورد نیاز برای زندگی متعارف نباشند.

تفاوت‌های کلیدی عندالاستطاعه و عندالمطالبه

بسیاری از افراد هنگام عقد، بدون آگاهی از تبعات حقوقی، یکی از این دو گزینه را امضا می‌کنند. برای درک بهتر اینکه عندالمطالبه یعنی چی و چه تفاوتی با عندالاستطاعه دارد، باید به مکانیزم اجرایی آن‌ها توجه کنیم. در عندالمطالبه، زن هر زمان که بخواهد می‌تواند مهریه را طلب کند و اگر مرد نپردازد، زن می‌تواند درخواست توقیف اموال داده و در صورت عدم وجود مال، حکم جلب بگیرد (تا سقف ۱۱۰ سکه طبق قانون جدید). اما در عندالاستطاعه، این اهرم فشار (حکم جلب) عملاً از دست زن خارج می‌شود.

در عندالاستطاعه، مرد نیازی به تقدیم دادخواست اعسار به دادگاه ندارد. زیرا پیش‌فرض قرارداد این بوده که “اگر داشتم می‌دهم”. بنابراین، فرآیند دادرسی برای مرد بسیار کم‌هزینه‌تر و کم‌استرس‌تر است. در مقابل، برای زوجه، مسیر وصول مهریه عندالاستطاعه مسیری پرپیچ‌وتخم و نیازمند تحقیقات میدانی برای کشف اموال مخفی شوهر است.

آیا تبدیل مهریه عندالاستطاعه به عندالمطالبه ممکن است؟

بله، اما تنها با تراضی (توافق) طرفین. پس از عقد، زوجین می‌توانند با مراجعه به دفترخانه اسناد رسمی، طی یک اقرارنامه اصلاحی، شرط عندالاستطاعه بودن را باطل کرده و مهریه را به عندالمطالبه تبدیل کنند. اما زن نمی‌تواند به صورت یک‌طرفه این تغییر را ایجاد کند. همچنین مرد نیز نمی‌تواند بدون رضایت زن، مهریه عندالمطالبه را به عندالاستطاعه تغییر دهد.

بررسی شرایط زندان در مهریه عندالاستطاعه

یکی از پرتکرارترین سوالات این است که آیا مهریه عندالاستطاعه زندان دارد؟ پاسخ کوتاه “خیر” است، اما پاسخ دقیق حقوقی کمی پیچیده‌تر است. طبق ماده ۳ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی، حبس مدیون منوط به امتناع او از پرداخت دین با وجود توانایی مالی است. در مهریه عندالاستطاعه، چون شرط پرداخت “توانایی مالی” است، اگر مرد مالی نداشته باشد، دینی بر گردنش حال نشده که بخاطر عدم پرداخت آن زندانی شود.

با این حال، یک استثنای مهم وجود دارد: اگر زوجه بتواند ثابت کند که زوج اموالی دارد و آن‌ها را مخفی کرده (فرار از دین) یا با وجود تمکن مالی از پرداخت امتناع می‌کند، دادگاه می‌تواند دستور بازداشت صادر کند. اما بار اثبات این موضوع تماماً بر دوش زوجه است و در عمل، اثبات آن بسیار دشوار می‌باشد. بنابراین، اهرم فشار زندان در این نوع مهریه بسیار ضعیف است.

نحوه گرفتن مهریه عندالاستطاعه: مراحل قانونی

برای پاسخ به سوال چگونه مهریه عندالاستطاعه را بگیریم، باید یک نقشه راه دقیق ترسیم کنیم. اولین قدم، مراجعه به دفترخانه‌ای است که عقد نکاح در آن ثبت شده است. زوجه باید درخواست صدور اجراییه کند. پس از صدور اجراییه، پرونده به اداره ثبت اسناد و املاک ارجاع می‌شود.

در اداره ثبت، زوجه باید اموالی از زوج معرفی کند. اداره ثبت همچنین اقدام به “استعلام سه گانه” می‌کند:

1. استعلام از بانک مرکزی برای حساب‌های بانکی.
2. استعلام از اداره ثبت اسناد برای املاک و مستغلات.
3. استعلام از راهور برای خودرو.

اگر در این استعلام‌ها مالی یافت شود، توقیف می‌گردد. اگر مالی یافت نشد، در مهریه عندالاستطاعه، پرونده در همین مرحله متوقف می‌شود و امکان ارجاع به دادگاه برای گرفتن حکم جلب (مانند عندالمطالبه) وجود ندارد، مگر اینکه زوجه شخصاً مالی را کشف و به دادگاه معرفی کند.

نقش لیست سیاهه و اموال منقول

علاوه بر املاک و خودرو، زوجه می‌تواند اموال منقول موجود در محل سکونت یا محل کار زوج را نیز توقیف کند، مشروط بر اینکه این اموال جزو ابزار کار ضروری نباشند. اثبات مالکیت زوج بر این اموال نیز گاهی چالش‌برانگیز است، به خصوص اگر فاکتور خرید به نام شخص دیگری باشد.

فواید مهریه عندالاستطاعه برای طرفین

بررسی فواید مهریه عندالاستطاعه نشان می‌دهد که این نوع توافق می‌تواند به ثبات زندگی مشترک کمک کند، اما منتقدانی نیز دارد.برای مردان: مهم‌ترین فایده، امنیت روانی و قضایی است. مرد نگران این نیست که با یک اختلاف کوچک، همسرش با به اجرا گذاشتن مهریه او را روانه زندان کند. این امر باعث می‌شود مرد با آرامش بیشتری به فعالیت‌های اقتصادی بپردازد.برای زنان: شاید در نگاه اول این نوع مهریه به ضرر زن باشد، اما واقعیت این است که در بسیاری از موارد، پذیرش مهریه عندالاستطاعه باعث می‌شود مردان با ارقام بالاتر مهریه موافقت کنند. همچنین، این نوع مهریه نشان‌دهنده حسن نیت زن برای شروع زندگی است و می‌تواند پایه‌های اعتماد را محکم‌تر کند.

البته باید توجه داشت که تعیین مهریه‌های سنگین، حتی به صورت عندالاستطاعه، توصیه نمی‌شود. گاهی اوقات زوجین به جای سکه و طلا، به سراغ موارد عجیب می‌روند. بحث حقوقی و قابلیت اجرایی مهریه های رمانتیک عاشقانه مانند “یک تن گل رز” یا “سفر به دور دنیا” خود مقوله‌ای جداگانه است که اغلب به دلیل نداشتن “مالیت” یا ابهام، توسط دادگاه‌ها تبدیل به ارزش ریالی می‌شوند یا باطل اعلام می‌گردند.

محاسبه مهریه و تورم: نرخ روز

یکی از مسائل مهم در زمان پرداخت، کاهش ارزش پول ملی است. اگر مهریه وجه نقد باشد، دادگاه‌ها مکلفند آن را بر اساس شاخص تورم بانک مرکزی محاسبه کنند. این موضوع تحت عنوان مهریه به نرخ روز عقد شناخته می‌شود. اما در مورد سکه طلا، چون خود سکه دارای ارزش ذاتی است و با تورم رشد می‌کند، محاسبه نرخ روز معنا ندارد و عین سکه یا قیمت روز آن در زمان پرداخت ملاک است.

در مهریه عندالاستطاعه، اگر زن بعد از ۱۰ سال مالی از مرد پیدا کند، اگر مهریه سکه باشد، قیمت روز سکه را می‌گیرد. اگر وجه نقد باشد، مبلغ مندرج در عقدنامه با فرمول‌های پیچیده بانک مرکزی به ارزش روز تبدیل می‌شود تا قدرت خرید زن حفظ گردد.

تکلیف مهریه عندالاستطاعه در طلاق

در زمان طلاق، وضعیت مهریه عندالاستطاعه به نوع طلاق بستگی دارد:طلاق توافقی: زوجین باید در مورد نحوه پرداخت مهریه توافق کنند. معمولاً در این حالت، زن بخشی از مهریه را در قبال طلاق می‌بخشد (بذل مهریه) یا توافق می‌کنند که مرد مبلغی را به صورت اقساط یا نقد بپردازد.طلاق از طرف مرد: اگر مرد بخواهد زن را طلاق دهد، باید تمامی حقوق مالی او از جمله مهریه را بپردازد. در اینجا حتی اگر مهریه عندالاستطاعه باشد، چون مرد خواهان طلاق است، دادگاه معمولاً سخت‌گیری بیشتری می‌کند و مرد باید تکلیف پرداخت را مشخص کند (یا نقد یا اقساط معقول).طلاق از طرف زن: اگر زن به دلیل عسر و حرج (سختی غیرقابل تحمل) درخواست طلاق دهد، وضعیت مهریه پیچیده می‌شود. معمولاً زن برای راضی کردن مرد به طلاق، مجبور می‌شود تمام یا بخشی از مهریه عندالاستطاعه خود را ببخشد.

«مطابق ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، به مجرد عقد، زن مالک مهر می‌شود و می‌تواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن بنماید. اما قید عندالاستطاعه بودن، زمان استقرار حق مطالبه را به زمان توانایی مالی زوج موکول می‌کند. این شرط صحیح است و با مقتضای ذات عقد نکاح منافاتی ندارد.»

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی – قانون مدنی

آیا مهریه عندالاستطاعه قسطی میشود؟

پرسش “آیا مهریه عندالاستطاعه قسطی میشود” کمی پارادوکسیکال است. تقسیط مهریه (اعسار) زمانی مطرح می‌شود که مرد محکوم به پرداخت شده باشد اما بگوید “ندارم که یکجا بدهم”. در عندالاستطاعه، اگر مرد بگوید “ندارم”، اصلا محکوم به پرداخت نمی‌شود که بخواهد قسطی شود!اما در یک حالت تقسیط ممکن است: زمانی که زوجه مالی از زوج معرفی کند که کفاف کل مهریه را نمی‌دهد، یا زمانی که مرد خودش بخواهد برای رهایی از دین، پیشنهاد پرداخت اقساطی بدهد و زوجه بپذیرد. همچنین در طلاق از طرف مرد، اگر مرد توانایی پرداخت یکجا نداشته باشد، دادگاه با توجه به درآمد او، حکم به تقسیط می‌دهد.

قانون جدید مهریه عندالاستطاعه (۱۴۰۴-۱۴۰۵)

در سال‌های اخیر و با توجه به نوسانات شدید قیمت سکه، رویکرد قوه قضاییه و قانون‌گذار به سمت حمایت از بدهکاران مهریه (زوج‌ها) و جلوگیری از حبس‌زدایی پیش رفته است. قانون جدید مهریه عندالاستطاعه به طور صریح قانون جداگانه‌ای نیست، بلکه مجموعه‌ای از بخشنامه‌ها و رویه‌های قضایی است که تاکید دارد:۱. اصل بر عدم حبس مردان است مگر در صورت اثبات ملائت.۲. سقف حمایت قانونی برای وصول مهریه (حتی در عندالمطالبه) ۱۱۰ سکه است و مازاد بر آن منوط به معرفی مال است. در عندالاستطاعه، کل مهریه از ابتدا منوط به معرفی مال است.۳. فرآیند توقیف اموال باید ابتدا از طریق اداره ثبت انجام شود و دادگاه‌ها از پذیرش مستقیم پرونده‌های مهریه منع شده‌اند (مگر پس از طی مراحل ثبتی).

نمونه رای مهریه عندالاستطاعه

برای درک رویه قضایی، بررسی یک نمونه رای مهریه عندالاستطاعه مفید است. در بسیاری از آرا صادره، دادگاه بدین شکل انشا رای می‌کند:”در خصوص دادخواست خواهان (زوجه) به طرفیت خوانده (زوج) به خواسته مطالبه مهریه… با توجه به مندرجات سند نکاحیه که مهریه به صورت عندالاستطاعه قید گردیده است و نظر به اینکه خواهان دلیلی بر ملائت و توانایی مالی خوانده ارائه ننموده و استعلامات ثبتی و بانکی نیز حاکی از عدم وجود اموال بلامعارض می‌باشد، دعوی خواهان در حال حاضر مسموع نبوده و حکم به بطلان دعوی (یا قرار رد دعوی) صادر می‌گردد.”این رای نشان می‌دهد که بدون معرفی مال، دادگاه حکمی به نفع زن صادر نمی‌کند.

چالش‌های اثبات استطاعت مالی

بزرگترین چالش در پرونده‌های مهریه عندالاستطاعه، پنهان‌کاری مالی زوج است. بسیاری از مردان اموال خود را به نام نزدیکان می‌کنند یا از ارزهای دیجیتال و حساب‌های اجاره‌ای استفاده می‌کنند. وکلای مجرب در این مرحله از تکنیک‌هایی مانند درخواست “تامین خواسته” قبل از ابلاغ رسمی به زوج استفاده می‌کنند تا فرصت جابجایی اموال را از او بگیرند. همچنین بررسی تراکنش‌های بانکی یک سال اخیر (با دستور قضایی) می‌تواند پرده از معاملات صوری بردارد.

تاثیر مهریه عندالاستطاعه بر حق حبس زوجه

حق حبس به این معناست که دختر باکره می‌تواند تا زمانی که مهریه خود را کامل دریافت نکرده، از تمکین (شروع زندگی زناشویی) خودداری کند و نفقه هم بگیرد. در مورد اینکه آیا در مهریه عندالاستطاعه هم حق حبس وجود دارد یا خیر، اختلاف نظر وجود دارد. اما رای وحدت رویه شماره ۷۱۸ دیوان عالی کشور فصل‌الخطاب است. طبق این رای، حق حبس در مهریه عندالاستطاعه ساقط می‌شود. یعنی زنی که مهریه‌اش عندالاستطاعه است، نمی‌تواند بگوید “تا پول ندهی به خانه تو نمی‌آیم”. او ملزم به تمکین است و اگر تمکین نکند، ناشزه محسوب شده و نفقه به او تعلق نمی‌گیرد.

«رای وحدت رویه شماره ۷۱۸ هیات عمومی دیوان عالی کشور: مستفاد از ماده ۱۰۸۵ قانون مدنی این است که زن در صورتی می‌تواند از حق حبس استفاده کند که مهر او حال باشد (عندالمطالبه). بنابراین در مواردی که مهر مؤجل است و یا عندالاستطاعه می‌باشد که به منزله‌ تاجیل است، زن حق حبس ندارد.»

پایگاه ملی آراء قضایی – قوه قضاییه

راهکارهای حقوقی برای زنان دارای مهریه عندالاستطاعه

اگر مهریه شما عندالاستطاعه است، ناامید نباشید. راهکارهایی برای افزایش شانس وصول وجود دارد:

۱. شرط ضمن عقد: می‌توانید ضمن عقد شرط کنید که مثلاً “حق مسکن” یا “حق طلاق” یا “حق اشتغال” داشته باشید تا تعادل برقرار شود.

۲. تبدیل بخشی از مهریه: توافق کنید که مثلاً ۱۱۰ سکه عندالمطالبه باشد و مازاد بر آن عندالاستطاعه.

۳. پایش اموال: اگر در طول زندگی مشترک همسرتان ملکی خرید، کپی اسناد آن را نزد خود نگه دارید تا در روز مبادا بتوانید به دادگاه ارائه دهید.

جمع‌بندی و توصیه نهایی تصمیم‌ساز

انتخاب بین مهریه عندالاستطاعه و عندالمطالبه یک تصمیم حیاتی است که نباید صرفاً بر اساس احساسات یا فشارهای عرفی گرفته شود. مهریه عندالاستطاعه فشار روانی زندان را از روی مردان برمی‌دارد و می‌تواند به دوام زندگی کمک کند، اما از سوی دیگر، دست زنان را در زمان طلاق برای احقاق حقوق مالی بسیار می‌بندد و حق حبس را از آن‌ها سلب می‌کند.

توصیه نهایی: اگر آقا هستید، تلاش کنید مهریه را (حداقل مازاد بر ۱۱۰ سکه) به صورت عندالاستطاعه توافق کنید تا از نوسانات اقتصادی و خطر حبس در امان بمانید. اگر خانم هستید، تنها در صورتی مهریه عندالاستطاعه را بپذیرید که در مقابل آن، حقوق برابر دیگری (مانند وکالت در طلاق، حق تحصیل، حق خروج از کشور و تنصیف اموال واقعی) را دریافت کنید. تعادل در قرارداد نکاح، ضامن امنیت روانی هر دو طرف است.