انواع جرائم سایبری و اینترنتی + جرایم رایانهای و نحوه رسیدگی در دادسرای جرایم
جرائم سایبری و اینترنتی تنها به هک محدود نمیشود، بلکه طیف وسیعی از تخلفات نظیر کلاهبرداری اینترنتی، برداشت غیرمجاز (فیشینگ) و هتک حیثیت را شامل میشود که طبق قانون جرایم رایانهای در ایران جرمانگاری شده و به شدت قابل پیگیری هستند. اگر قربانی شدهاید، مرجع تخصصی رسیدگی به این پروندهها دادسرای جرایم رایانهای است و ما در این راهنما، نقشه راه دقیق حقوقی برای ثبت شکایت، جمعآوری ادله دیجیتال محکمهپسند و اقدامات فوری برای بازپسگیری حقوق و امنیت از دسترفتهتان را به صورت گامبهگام آموزش میدهیم.
جرایم سایبری و اینترنتی چیست؟ تعریف و ابعاد حقوقی
جرائم سایبری و اینترنتی به هرگونه فعالیت غیرقانونی اطلاق میشود که در آن، یک سیستم رایانهای یا شبکه اینترنتی به عنوان ابزار، هدف یا محل وقوع جرم مورد استفاده قرار گیرد. این تعریف شاید ساده به نظر برسد، اما در عمل طیف وسیعی از تخلفات را شامل میشود که از دسترسی غیرمجاز به اطلاعات ساده تا جرایم کلاهبرداری اینترنتی پیچیده و سازمانیافته را در بر میگیرند. در واقع، هر جرمی که بستر آن فضای مجازی باشد یا ابزارهای رایانهای نقش محوری در ارتکاب آن داشته باشند، در دسته جرایم اینترنتی قرار میگیرد.
دریافت مشاوره صوتی و ویدیویی
دریافت مشاوره تخصصی جرایم سایبری و اینترنتی
تفاوت ظریف بین جرم سایبری و جرم رایانهای
در ادبیات حقوقی و تخصصی، گاهی اوقات اصطلاحات “جرم سایبری” و “جرم رایانهای” به جای یکدیگر استفاده میشوند، اما میتوان تفاوتهای ظریفی برای آنها قائل شد که در مقام دفاع در دادگاه اهمیت پیدا میکند. جرم رایانهای (Computer Crime) بیشتر بر استفاده از خود سیستمهای رایانهای و دادههای ذخیرهشده در آنها تمرکز دارد، مانند دسترسی غیرمجاز به هارد دیسک یک شرکت یا تخریب دادههای آفلاین. این نوع جرائم ممکن است حتی بدون اتصال به شبکه جهانی اینترنت نیز رخ دهند.
در مقابل، جرائم سایبری (Cyber Crime) دامنه وسیعتری دارند و لزوماً نیازمند بستر شبکه جهانی اینترنت هستند. این جرائم شامل مواردی میشوند که ماهیت ارتباطی دارند، مانند فیشینگ، مزاحمتهای تلگرامی و اینستاگرامی، و حملات DDoS. با این حال، در رویه قضایی ایران و در متن قانون جرایم رایانهای، قانونگذار تلاش کرده است با استفاده از واژگان عام، هر دو جنبه را پوشش دهد تا راه فراری برای مجرمان باقی نماند.
ویژگیهای منحصربهفرد جرایم فضای مجازی
چرا مقابله با مجرمان سایبری دشوارتر از مجرمان سنتی است؟ جرایم سایبری دارای ویژگیهایی هستند که آنها را متمایز میکند:
- عدم محدودیت جغرافیایی (فرامرزی بودن): مجرم میتواند در یک کشور باشد و قربانی در کشوری دیگر. این ویژگی، مسئله صلاحیت قضایی را در دادسرای جرایم رایانهای پیچیده میکند و گاهی نیازمند همکاریهای بینالمللی (اینترپل) است.
- سرعت بالای وقوع: برخلاف سرقت سنتی که زمانبر است، یک حمله سایبری یا انتقال وجه غیرمجاز میتواند در کسری از ثانیه رخ دهد و میلیونها تومان را جابجا کند.
- سهولت در پنهانسازی هویت: استفاده از ابزارهایی مانند VPN، شبکه Tor و ارزهای دیجیتال به مجرمان کمک میکند تا هویت واقعی خود را پشت لایههای متعدد پنهان کنند.
- دامنه وسیع و نامحدود آسیبها: این آسیبها فقط مالی نیستند؛ بلکه میتوانند حیثیتی (مثل انتشار فیلمهای خصوصی)، روانی (مثل سایبربولینگ) و حتی امنیتی (حملات به زیرساختهای حیاتی کشور) باشند.
نقش حیاتی پلیس فتا در کشف جرم
در ایران، “پلیس فضای تولید و تبادل اطلاعات” که به اختصار پلیس فتا نامیده میشود، به عنوان ضابط قضایی تخصصی فعالیت میکند. این نیرو با بهرهگیری از مهندسان نرمافزار و کارشناسان امنیت شبکه، وظیفه رصد فضای مجازی، کشف جرم و جمعآوری ادله دیجیتال را بر عهده دارد. برخلاف کلانتریها که تخصص فیزیکی دارند، پلیس فتا بازوی فنی بازپرس در دادسرا است. گزارشهای فنی پلیس فتا، مبنای اصلی تصمیمگیری قضات در پروندههای سایبری است.
انواع جرایم رایانهای و اینترنتی در ایران (دستهبندی کامل)
طیف انواع جرایم اینترنتی در ایران بسیار گسترده است و روز به روز با پیشرفت تکنولوژی، روشهای جدیدی به آن افزوده میشود. شناخت دقیق این دستهبندیها به شما کمک میکند تا بدانید دقیقاً تحت چه عنوانی باید شکایت کنید.
۱. جرایم علیه محرمانگی دادهها
این دسته از جرایم، امنیت و حریم خصوصی دادهها را هدف قرار میدهند.
دسترسی غیرمجاز (هک)
طبق ماده ۱ قانون جرایم رایانهای، هرکس به طور غیرمجاز به دادهها یا سامانههای رایانهای یا مخابراتی که به وسیله تدابیر امنیتی حفاظت شده است دسترسی یابد، مجرم است. این شامل ورود به ایمیل، اکانت اینستاگرام، یا سرورهای شرکتی میشود.
شنود غیرمجاز
استراق سمع در فضای مجازی، مانند رهگیری چتهای خصوصی یا ایمیلهای رد و بدل شده بین دو نفر، جرم محسوب میشود.
۲. جرایم کلاهبرداری و مالی
شایعترین پروندههای موجود در دادسرای جرایم رایانهای مربوط به این بخش است.
کلاهبرداری اینترنتی (فیشینگ و برداشت غیرمجاز)
ماده ۱۳ قانون جرایم رایانهای به صراحت بیان میکند که تحصیل مال از طریق مداخله در عملکرد سیستمها جرم است. مصادیق بارز آن عبارتند از:
- فیشینگ پیامکی (Smishing): برخلاف تصور عموم که فیشینگ فقط از طریق ایمیل است، در ایران بیشترین آمار مربوط به پیامکهای جعلی با عناوینی مثل “ابلاغیه الکترونیکی ثنا”، “قطع یارانه”، “سهام عدالت” یا “کارت سوخت” است. کاربر با کلیک روی لینک، بدافزاری را نصب میکند که تمام اطلاعات کارت بانکی را دزدیده و رمز پویا را رهگیری میکند.
- اسکیمینگ (Skimming): کپی کردن اطلاعات نوار مغناطیسی کارت بانکی توسط فروشندگان سیار (میوهفروشان کنار خیابان یا دستفروشان) با دستگاههای کارتخوان دستکاری شده.
- فروشگاههای جعلی: پیجهای اینستاگرامی که با عکسهای جذاب و قیمتهای پایینتر از بازار، کالا میفروشند اما پس از دریافت وجه، خریدار را بلاک میکنند.
کلاهبرداری مثلثی (Triangular Fraud)؛ دامی برای فروشندگان
یکی از پیچیدهترین انواع جرایم اینترنتی، کلاهبرداری مثلثی است. در این سناریو، کلاهبردار خود را خریدار جا میزند و از یک فروشنده واقعی (مثلاً در دیوار یا اینستاگرام) کالا میخرد. شماره کارت فروشنده را میگیرد. همزمان، خود را فروشنده جا میزند و همان کالا را به یک قربانی دیگر میفروشد. قربانی پول را به حساب فروشنده واقعی واریز میکند، اما کلاهبردار کالا را از فروشنده واقعی تحویل میگیرد. در نهایت، حساب فروشنده واقعی به عنوان دریافتکننده پول مسروقه مسدود میشود، در حالی که کلاهبردار با کالا فرار کرده است.
۳. جرایم علیه افراد و حیثیت
مزاحمت اینترنتی و سایبربولینگ
ارسال پیامهای تهدیدآمیز، توهینآمیز یا ایجاد مزاحمتهای مکرر در دایرکت و پیامرسانها، طبق قانون مجازات اسلامی و جرایم رایانهای جرم است.
هتک حیثیت و انتشار تصاویر خصوصی
ماده ۱۷ قانون جرایم رایانهای یکی از سختگیرانهترین مواد قانونی است. انتشار فیلم، عکس یا صدای خصوصی و خانوادگی افراد بدون رضایت آنها، یا تغییر و تحریف آنها به گونهای که موجب هتک حیثیت شود، مجازات حبس و جزای نقدی دارد. تهدید به انتشار این تصاویر نیز جرم مستقلی (حکم اخاذی) محسوب میشود.
۴. جرایم نوین: حسابهای اجارهای و رمزارزها
جرم حسابهای اجارهای؛ دامی خطرناک
یکی از مصادیق نوین جرایم که بسیاری از شهروندان ناآگاهانه و به طمع درآمد آسان درگیر آن میشوند، اجاره دادن کارت بانکی یا حسابهای کاربری صرافیهاست. افراد سودجو تحت عناوینی مثل “کار در منزل”، “تریدر هستم و سقف تراکنش پر شده” یا “ادمین مالی”، کارت بانکی شما را اجاره میکنند. سپس پولهای دزدی (فیشینگ) را به حساب شما واریز و تبدیل به ارز دیجیتال یا طلا میکنند. در این حالت، مالک حساب در دادسرای جرایم رایانهای به عنوان متهم اصلی شناخته میشود.
هشدار جدی: کارت بانکی خود را اجاره ندهید!
تحت هیچ شرایطی کارت بانکی، کد ملی یا حساب کاربری صرافی و بورسی خود را در اختیار دیگران قرار ندهید. حتی اگر فردی ادعا کرد برای دور زدن تحریمها یا سقف تراکنش نیاز به حساب شما دارد، به احتمال ۹۹٪ پای پولشویی یا جرایم کلاهبرداری اینترنتی در میان است و شما به عنوان معاون در جرم تحت تعقیب قرار خواهید گرفت.
جرایم مرتبط با ارزهای دیجیتال
این حوزه شامل سرقت کیف پولهای دیجیتال (Wallets)، طرحهای پانزی و هرمی که وعده سودهای نجومی میدهند، و استخراج غیرمجاز رمزارز با استفاده از بدافزارها روی سیستم دیگران (Cryptojacking) میشود.
قانون جرایم رایانهای و مستندات حقوقی
قانونگذار ایرانی در سال ۱۳۸۸ با تصویب قانون جرایم رایانهای، گام بزرگی برای ساماندهی فضای مجازی برداشت. این قانون در ۵۶ ماده، تمامی ابعاد جرایم دیجیتال را پوشش داده است. علاوه بر این، در مواردی که جرم در فضای مجازی رخ میدهد اما ماهیت سنتی دارد (مثل توهین در فضای مجازی)، به قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات) ارجاع میشود.
مستند قانونی: ماده ۱۳ قانون جرایم رایانهای (کلاهبرداری)
«هرکس به طور غیرمجاز از سامانههای رایانهای یا مخابراتی با ارتکاب اعمالی از قبیل وارد کردن، تغییر، محو، ایجاد یا متوقف کردن دادهها یا مختل کردن سامانه، وجه یا مـال یا منفعت یا خدمات یا امتیازات مالی برای خود یا دیگری تحصیل کند علاوه بر رد مال به صاحب آن به حبس از یک تا پنج سال یا جزای نقدی یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد.»
منبع: مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی (قانون جرایم رایانهای)
جدول مجازاتهای جرایم سایبری (بروزرسانی ۱۴۰۳)
مجازاتها بسته به شدت جرم، میزان خسارت وارده و سابقه مجرم متغیر است. جدول زیر نمای کلی از مجازاتهای قانونی است:
| نوع جرم سایبری | ماده قانونی | مجازات تقریبی (حبس و جریمه) |
|---|---|---|
| دسترسی غیرمجاز (هک) | ماده ۱ | ۹۱ روز تا ۱ سال حبس یا جریمه نقدی |
| شنود غیرمجاز | ماده ۳ | ۶ ماه تا ۲ سال حبس یا جریمه نقدی |
| کلاهبرداری اینترنتی | ماده ۱۳ | ۱ تا ۵ سال حبس + رد مال + جریمه نقدی |
| هتک حیثیت (انتشار عکس/فیلم) | ماده ۱۷ | ۹۱ روز تا ۲ سال حبس یا جریمه سنگین |
| نشر اکاذیب رایانهای | ماده ۱۸ | ۹۱ روز تا ۲ سال حبس یا جریمه نقدی |
| مزاحمت اینترنتی | ق.م.ا ماده ۶۴۱ | ۱ تا ۶ ماه حبس (بسته به نوع مزاحمت) |
| تخریب دادهها | ماده ۸ | ۶ ماه تا ۲ سال حبس |
نکته: مبالغ جزای نقدی بر اساس آخرین مصوبات هیئت دولت و قوه قضاییه تعدیل میشوند و ارقام ریالی ثابت در قانون ممکن است تغییر کرده باشند.
نحوه شکایت و رسیدگی در دادسرای جرایم رایانهای
بسیاری از شهروندان هنگام وقوع جرم نمیدانند باید از کجا شروع کنند. آیا مستقیم به پلیس فتا بروند؟ یا به دادگاه؟
گام اول: ثبت نام در سامانه ثنا و مراجعه به دفاتر خدمات قضایی
برای شروع روند قضایی، برخلاف تصور عموم، نیازی نیست در گام اول مستقیماً به ساختمان دادسرای جرایم رایانهای یا پلیس فتا مراجعه کنید. طبق رویه جدید قوه قضاییه، تمام شکایات کیفری باید از طریق “دفاتر خدمات الکترونیک قضایی” ثبت شوند.
ابتدا باید در سامانه ثنا (سامانه ابلاغ الکترونیک) ثبتنام کنید. سپس با مدارک شناسایی و مستندات جرم به یکی از دفاتر خدمات قضایی مراجعه کرده و شکواییه خود را تنظیم کنید. دفتر خدمات، شکایت شما را به صورت سیستماتیک به دادسرای صالح ارجاع میدهد.
گام دوم: تعیین صلاحیت و ارجاع به شعبه
معمولاً پروندههای سایبری در تهران به “دادسرای ناحیه ۳۱ (جرایم رایانهای)” ارجاع میشوند. در شهرستانها، اگر دادسرای تخصصی نباشد، دادسرای عمومی و انقلاب وظیفه رسیدگی را دارد. پس از ارجاع پرونده به شعبه دادیاری یا بازپرسی، مقام قضایی برای تکمیل تحقیقات، پرونده را به پلیس فتا ارجاع میدهد. در این مرحله شما پیامکی دریافت میکنید که باید به پلیس فتا مراجعه کنید.
نکته مهم درباره صلاحیت محلی (جرم در کدام شهر اتفاق افتاده؟)
در جرایم اینترنتی، محل وقوع جرم کجاست؟ جایی که دکمه اینتر زده شده یا جایی که قربانی حضور دارد؟ طبق رای وحدت رویه دیوان عالی کشور، در جرایم کلاهبرداری اینترنتی و برداشت وجه، دادسرای محل افتتاح حساب زیاندیده (شاکی) یا محل اقامت او صالح به رسیدگی است. این یعنی اگر شما در تهران هستید و کلاهبردار در شیراز، نیازی نیست به شیراز بروید؛ شکایت را در شهر خودتان پیگیری میکنید.
راهنمای عملی جمعآوری ادله دیجیتال برای دادگاه
موفقیت در پروندههای سایبری تا حد زیادی به کیفیت مدارکی که ارائه میدهید بستگی دارد. یک اسکرینشات ساده ممکن است در دادگاه رد شود.
چگونه اسکرینشات معتبر بگیریم؟
بسیاری میپرسند “آیا اسکرینشات سند است؟”. در حقوق ایران، اسکرینشات “اماره” (نشانه) است و به علم قاضی کمک میکند. برای افزایش اعتبار آن:
- از صفحه چت یا پروفایل مجرم به گونهای عکس بگیرید که شماره تماس یا آیدی (Username) کاملاً مشخص باشد.
- تاریخ و ساعت پیامها باید مشخص باشد.
- در صورت امکان، از یک موبایل دیگر برای فیلمبرداری از صفحه گوشی خود استفاده کنید و وارد پروفایل فرد شوید تا نشان دهید اکانت واقعی است و فتوشاپ نیست.
- نکته حیاتی: هرگز پیامها را پاک نکنید، حتی اگر توهینآمیز هستند. بلاک کردن فرد مشکلی ندارد، اما “Delete Chat” نکنید. گوشی خود را تا زمان دستور بازپرس دستکاری یا ریست فکتوری نکنید.
دستور استخراج ادله توسط بازپرس
در نهایت، این کارشناسان آزمایشگاه ادله دیجیتال پلیس فتا هستند که با دستور قضایی، اصالت پیامها، IP ورود به حساب، و لاگهای سرور را بررسی و تایید میکنند. گزارش نهایی آنها برای قاضی حجت است.
آمار و وضعیت کنونی جرایم سایبری در ایران
بر اساس گزارشهای رسمی پلیس فتا، جرایم مالی و برداشتهای غیرمجاز (فیشینگ) همچنان در صدر لیست قرار دارند و حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد پروندهها را تشکیل میدهند. پس از آن، جرایم مرتبط با هتک حیثیت، نشر اکاذیب و مزاحمتهای اینترنتی قرار دارند. رشد تصاعدی استفاده از شبکههای اجتماعی خارجی و عدم امکان پیگیری مستقیم سرورهای آنها، چالشهایی را ایجاد کرده است، اما پلیس فتا با روشهای فنی دیگر موفق به شناسایی بسیاری از مجرمان میشود.
رییس پلیس فتا ناجا کشور با اشاره به کشف ۸۰ درصدی جرائم نوظهور در ایران اظهار داشت: اقدامات پیشگیرانه اجتماعی پلیس سایبری ایران، دست مجرمان سایبری را بسته است.
منبع: سایت پلیس فتا
استراتژیهای پیشگیری و امنیت سایبری
امنیت در فضای مجازی یک محصول نیست، بلکه یک فرآیند است. با رعایت چند اصل ساده اما حیاتی، میتوانید ریسک قربانی شدن را به شدت کاهش دهید.
اقدام طلایی در لحظه اول سرقت اینترنتی (زمان طلایی)
اگر قربانی برداشت غیرمجاز شدید، “زمان” مهمترین فاکتور است. قبل از هر اقدامی برای ثبت شکایت در دادسرای جرایم رایانهای، اول آموزش شکایت به پلیس فتا و بعد بلافاصله با شماره ۰۹۶۳۸۰ (مرکز فوریتهای سایبری پلیس فتا) تماس بگیرید. این مرکز به صورت شبانهروزی فعال است و در ساعات اولیه (معمولاً یک ساعت اول) ممکن است بتواند مبلغ مسروقه را در حساب مقصد مسدود کند. این اقدام سریع میتواند بسیار موثرتر از پیگیریهای طولانیمدت قضایی باشد.
اگر روی لینک مشکوکی کلیک کردید و بدافزاری روی گوشی شما نصب شد، اولین و سریعترین کار این است: بلافاصله اینترنت گوشی را قطع کنید و گوشی را در حالت پرواز (Flight Mode) قرار دهید. سپس اگر میتوانید بدافزار را پاک کنید، و اگر نه، گوشی را به تنظیمات کارخانه (Reset Factory) برگردانید تا دسترسی هکر به پیامکهای بانکی شما قطع شود.
فعالسازی احراز هویت دو مرحلهای (2FA)
رمز عبور هرچقدر هم قوی باشد، ممکن است لو برود. اما با فعالسازی تایید دو مرحلهای روی تلگرام، اینستاگرام، واتساپ و ایمیل، هکر برای ورود نیاز به کدی دارد که فقط به گوشی شما ارسال میشود. این قابلیت را حتماً فعال کنید.
مدیریت دسترسی کودکان و نوجوانان
کودکان آسیبپذیرترین قشر در برابر جرایم اخلاقی و مزاحمتها هستند. استفاده از ابزارهای کنترل والدین (Parental Control)، آموزش خطرات دوستی با افراد غریبه در فضای آنلاین و نظارت دورهای بر فعالیت آنها، از وظایف اصلی والدین در عصر دیجیتال است.
اهمیت حضور وکیل متخصص در پروندههای سایبری
پروندههای جرایم رایانهای دارای پیچیدگیهای فنی و حقوقی خاصی هستند. گاهی یک کلمه اشتباه در شکواییه یا عدم ارائه درست ادله فنی، میتواند باعث تضییع حق شما شود. یک وکیل جرایم سایبری که هم به قوانین مسلط است و هم با اصطلاحات فنی و روند کاری پلیس فتا آشنایی دارد، میتواند:
- عنوان مجرمانه صحیح را تشخیص دهد (مثلاً تفاوت کلاهبرداری با خیانت در امانت رایانهای).
- در جمعآوری ادله دیجیتال به شما مشاوره دهد.
- پیگیری سریعتری در دادسرا و پلیس فتا داشته باشد.
- در جلسات دادگاه با زبان حقوقی از شما دفاع کند.
نتیجهگیری
فضای مجازی، تیغی دو لبه است که هم فرصتهای بینظیری خلق کرده و هم بستری برای انواع جرایم اینترنتی فراهم نموده است. هیچکس تصور نمیکند که روزی قربانی یک هکر یا کلاهبردار شود، اما آمارها نشان میدهد این خطر در کمین همه ماست. آگاهی از قوانین، رعایت نکات امنیتی و دانستن اینکه در لحظه بحران چه باید کرد، بهترین سلاح دفاعی شماست. اگر با مشکلی مواجه شدید، خونسردی خود را حفظ کنید؛ سیستم قضایی و پلیس فتا ابزارهای لازم برای پیگیری را دارند. مسیر قانونی را با تماس با پلیس فتا (۰۹۶۳۸۰) آغاز کنید و سپس از طریق دفاتر خدمات قضایی شکایت خود را به دادسرای جرایم رایانهای ارسال نمایید. فراموش نکنید، در پروندههای پیچیده، استفاده از مشاوره با وکیل جرایم رایانه ای میتواند کفه ترازو را به نفع شما تغییر دهد.
سوالات متداول
تفاوت جرم سایبری و رایانهای در قانون ایران چیست؟
در قانون ایران این دو تقریباً مترادفاند؛ اما به طور دقیق، جرم رایانهای میتواند آفلاین (بدون اینترنت) باشد، در حالی که جرم سایبری لزوماً در بستر اینترنت و شبکه رخ میدهد.
اولین اقدام پس از کلاهبرداری اینترنتی چیست؟
ابتدا تماس فوری با ۰۹۶۳۸۰ (پلیس فتا) برای مسدودی احتمالی وجه، سپس جمعآوری مدارک (رسید، چت) و مراجعه به دفاتر خدمات قضایی برای ثبت شکایت.
آیا انتشار اسکرینشات چتهای خصوصی جرم است؟
بله، این کار طبق ماده ۱۷ قانون جرایم رایانهای، نقض حریم خصوصی و هتک حیثیت محسوب شده و مجازات حبس یا جزای نقدی دارد.
اگر مکان مجرم اینترنتی مشخص نباشد، کجا شکایت کنیم؟
طبق قانون، دادسرای محل سکونت شاکی یا محلی که حساب بانکی زیاندیده در آن افتتاح شده است، صلاحیت رسیدگی را دارد.
آیا اجاره دادن کارت بانکی یا حساب ارز دیجیتال جرم است؟ (سوال جدید)
بله، قطعاً. مالک حساب مسئول قانونی تمام تراکنشهاست و در صورت وقوع کلاهبرداری یا پولشویی توسط اجارهکننده، مالک حساب به عنوان معاون جرم تحت تعقیب و مجازات قرار میگیرد.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟
ارسال دیدگاه